Chekish va o‘pka saratoni: Qanday bog‘liqlik bor?
O‘pka saratoni dunyo bo‘ylab eng ko‘p uchraydigan o‘sma kasalliklaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishida chekish asosiy omillardan biri sifatida tan olinadi. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, chekish o‘pka saratoni holatlarining katta qismini tashkil qiladi. Bu maqolada chekish va o‘pka saratoni o‘rtasidagi bog‘liqlik, chekishning zarari va o‘pka saratoni xavfini kamaytirish usullari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
1. Tamaki tarkibidagi zararli moddalar
Chekish o‘pka saratoni rivojlanishida asosiy sabab hisoblanadi. Tamaki tutunida 70 dan ortiq kanserogen (saraton keltirib chiqaruvchi) moddalar mavjud bo‘lib, ular o‘pka hujayralariga kirib, ularning tuzilishini o‘zgartiradi va mutatsiyaga olib keladi. Bu moddalardan eng xavflilari quyidagilar:
- Nikotin: Chekishda giyohvandlikni keltirib chiqaradigan asosiy modda hisoblanadi,
- https://www.youtube.com/watch?v=Z-KKJW8pHwM
- biroq u o‘pka to‘qimalariga bevosita zarar yetkazmaydi. Nikotin asosan boshqa zararli moddalar bilan birgalikda xavf tug‘diradi.
- Benzo[a]piren va nitrozaminlar: Bu moddalar hujayralarning DNK tuzilmasini o‘zgartiradi va mutatsiyaga olib keladi, bu esa o‘sma hujayralarining rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Tamaki tarkibidagi kanserogen moddalar nafaqat faol chekuvchilar, balki passiv chekuvchilar, ya’ni tamaki tutunidan havodan nafas oluvchi odamlar uchun ham xavf tug‘diradi.
2. O‘pka saratoni xavfi
Chekish o‘pka saratoni holatlarining taxminan 85-90 foizini tashkil qiladi. Chekuvchilarda o‘pka saratoni rivojlanish xavfi chekmaydiganlarga qaraganda 15-30 barobar yuqori bo‘lishi mumkin. Bunda chekish davomiyligi va miqdori o‘pka saratoni xavfini belgilovchi asosiy omillar hisoblanadi. Yoshi kattaroq chekuvchilarda saraton xavfi yanada oshadi.
Shuningdek, passiv chekish ham o‘pka saratoni rivojlanish xavfini oshiradi. Uzoq muddat davomida passiv chekuvchilarga tamaki tutuni ta’sir etgan hollarda ham o‘pka hujayralarining mutatsiyaga uchrashi va saraton paydo bo‘lishi kuzatilishi mumkin.
3. Chekishni tashlashning ahamiyati
Chekishni tashlash o‘pka saratoni xavfini sezilarli darajada kamaytiradi. Tamaki tutuni o‘pka to‘qimalariga doimiy zarar yetkazadi, biroq chekishni tashlagandan keyin organizm o‘zini tiklay boshlaydi. Tadqiqotlarga ko‘ra, chekishni tashlagan odamlar 10-15 yil o‘tgach, o‘pka saratoni xavfini chekmaydiganlarga nisbatan sezilarli darajada kamaytiradi. Shuningdek, passiv chekishdan saqlanish ham o‘pka salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Chekishni tashlash nafaqat o‘pka saratoni xavfini kamaytiradi, balki boshqa kasalliklar, masalan, yurak-qon tomir kasalliklari va nafas olish tizimi kasalliklarini ham oldini olishda katta ahamiyatga ega.
4. Chekish va boshqa saraton turlari
Chekish faqat o‘pka saratoniga emas, balki boshqa turdagi saraton kasalliklariga ham sabab bo‘lishi mumkin. Tamaki tutunida mavjud bo‘lgan zararli moddalar nafaqat o‘pkada, balki og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, siydik pufagi va oshqozon-ichak traktida ham saraton rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Chekuvchilar bu turdagi saraton xavfini ham ko‘taradi.
5. Passiv chekish xavfi
Passiv chekish – bu tamaki tutunini bevosita nafas olmagan holda, yaqin atrofdagi chekuvchilarning tutunini nafas olishdir. Passiv chekish ham o‘pka saratoni rivojlanish xavfini oshiradi. Oila a’zolari, do‘stlar yoki ish joyida chekuvchilarga duch kelgan odamlar ham bu zararli ta’sir ostida bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, bolalar va homilador ayollar passiv chekishning xavfli ta’siriga ko‘proq duch keladilar.
Passiv chekish tufayli yuzaga keladigan o‘pka saratoni holatlari ham ko‘payib bormoqda. Buning oldini olish uchun jamoat joylarida chekishni cheklash va atrofdagilarni chekishdan saqlash juda muhimdir.
6. O‘pka saratonining oldini olish choralar
O‘pka saratonining oldini olish uchun birinchi navbatda chekishni tashlash lozim. Chekishni to‘xtatish nafaqat saraton xavfini kamaytiradi, balki umumiy sog‘liqni ham yaxshilaydi. Quyidagi choralar o‘pka saratonining oldini olishda yordam beradi:
- Chekishni tashlash: Bu o‘pka saratoniga qarshi kurashning eng samarali usulidir. Tamaki mahsulotlaridan butunlay voz kechish organizmni mutatsiyaga olib keladigan zararli moddalardan himoya qiladi.
- Passiv chekishdan saqlanish: Passiv chekish ham saraton xavfini oshiradi, shuning uchun chekishni taqiqlangan joylarga rioya qilish va o‘z yaqinlaringizni chekishdan himoya qilish muhimdir.
- Sog‘lom turmush tarzi: Sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik va atrof-muhitning zararli ta’siridan himoyalanish saraton xavfini kamaytirishga yordam beradi.
Xulosa
Chekish o‘pka saratoni rivojlanishidagi asosiy xavf omili hisoblanadi. Tamaki tarkibidagi zararli moddalar o‘pka hujayralarini shikastlab, saraton hujayralarining paydo bo‘lishiga olib keladi. Chekishni tashlash o‘pka saratoni xavfini sezilarli darajada kamaytiradi va umumiy sog‘liqni yaxshilaydi. Shu sababli, chekishning zararli ta’sirlaridan o‘zingizni va yaqinlaringizni himoya qilish uchun ushbu zararli odatdan voz kechish muhimdir.
